مقدمه:

صادرات و تجارت خارجی یکی از مسائل مهم اقتصادی در تمام کشورها می باشد و هر کشوری فارغ از موانع و محدودیت های تعرفه ای و غیرتعرفه ای، برای حداکثر کردن سود تجاری خود به دنبال شناخت مزیت نسبی خود در تولید و صادرات آن کالاها وخدمات می باشد. کشور ما نیز از این قاعده مستثنی نیست؛ هر چندکه ثروت نفتی ما، باعث کم توجهی به امر صادرات غیرنفتی شده است. در این میان، محصولات کشاورزی و از جمله زعفران در ایران از مزیت نسبی در تولید و صادرات برخوردار هستند.

این مقاله در پی اثبات این مدعاست که ایران دارای مزیت نسبی در تولید زعفران است و برای این که بتواند به جایگاه ویژه خود در صادرات این کالای کشاورزی گرا‌‌ن‌بها دست یابد، چه راهکارهایی را می تواند اتخاذ نماید . لذا برای اثبات مزیت نسبی، ابتدا جایگاه بخش کشاورزی در gdp مورد بررسی قرار گرفته سپس به مزیت ایران در تولید زعفران و سهم تولید ایران در جهان،مطابق آمار و ارقام اشاره شده است .هم‌چنین اشاره‌ای به وضعیت صادرات آن طی چند سال گذشته و مقایسه آن با سایر کشورها نموده و در انتها به ارائه راهکارهایی برای افزایش تولید این محصول گران بها و نیز صادرات آن خواهیم پرداخت.

جایگاه بخش کشاورزی در اقتصاد ایران:

طبق آمار سال 1372 سهم بخش کشاورزی در GDP حقیقی این سال به قیمت ثابت سال 61؛ 27درصد ، بوده است یعنی از 13101 میلیارد ریال GDP در سال 72 به قیمت ثابت مبلغ 7 / 3535میلیارد ریال آن از بخش کشاورزی بدست آمده که بعد از بخش خدمات، بیشترین سهم را در GDP دارا می باشد. تاکنون نیز سهم بخش کشاورزی در GDP در همین حدود حفظ شده است. در ضمن تعداد 7/14 میلیون نفر از جمعیت فعال در کشور در سال 1370 در مناطق روستایی زندگی می کرده اند که حدود 7/41 درصد از جمعیت فعال را شامل می شده است و نیز 6/27درصد از کل شاغلان در بخش کشاورزی مشغول به کار بوده ا ند.[1]

به طور خاص در مورد زعفران که اغلب در استان های خراسان رضوی و جنوبی تولید می شود، حدود 80 هزار خانوار به طور مستقیم وابسته به تولید آن هستند و درآمد سرانه ای معادل پانصد هزار ریال، برای هر خانوار ایجاد می کند که عامل مهم مهار مهاجرت است.[2] لازم به‌ذکر است که سهم ارزش صادرات کشاورزی طی برنامه اول توسعه از کل صادرات غیرنفتی به طور متوسط حدود 30% بوده است. اقلام صادراتی کشاورزی کشور را عمدتاً محصولات غیراستراتژیک و غیراصلی تشکیل می دهند اما درآمدهای قابل توجهی داشته و بخشی از نیاز ارزی کشور؛ یعنی حدود 7/4 درصد منابع ارزی را تأمین کرده است.

وضعیت فعلی تولید زعفران:

ایران قطعاً بزرگترین تولیدکننده زعفران جهان است و به دلیل دارا بودن تنوع آب و هوایی، بسیاری از محصولات باغی و زراعی آن از جمله زعفران ، دارای کیفیت عالی می باشد. طی ده سال اخیر ، میزان تولید زعفران ایران رشد قابل توجهی داشته که بخش گسترده ای از این تولیدات صادر می شود.

طبق اطلاعات موجود، ایران با سطح کشتی بیش از 41 هزار هکتار و تولید سالیانه 150 تا 170 تن زعفران، اولین و بزرگترین تولیدکننده زعفران می باشد که بیش از 85% تولید جهانی را به خود اختصاص داده است. بعد از ایران؛یونان با 7/5 تن تولید ،مراکش با 3/2 تن تولید ،کشمیر با 3/2 تن تولید، اسپانیا با 1 تن تولیدو ایتالیا با 1/0 تن تولید سالیانه، به ترتیب در مقامهای دوم تا ششم تولید زعفران در جهان قرار دارند.میزان تولید در ایران نیز طی سا لهای 1370 تا 1380 رو به افزایش بوده است.

وضعیت کنونی صادرات زعفران:

این محصول به دلیل مصارف خوراکی و دارویی فراوان، مورد توجه بسیاری از مردم جهان قرار دارد، و از آنجا که طبق آمار موجود در بخش قبل نشان داده شد ، ایران در تولید این محصول نه تنها مزیت نسبی بلکه از مزیت مطلق هم برخوردار می باشد، لذا می توان با تولید و صادرات آن منابع ارزی فراوانی را عاید کشور نمود.

میزان صادرات زعفران طی برنامه اول توسعه از لحاظ مقدار و ارزش، روند افزایشی داشته است اما طی برنامه دوم توسعه با کاهش شدیدی همراه بوده و در اواخر اجرای برنامه دوم و در طی برنامه سوم توسعه، افزایش یافته و روند صعودی به خود گرفته است به طوری که طبق آمار سال نامه بازرگانی گمرگ ایران در سال 1382، در حدود 5/147 تن زعفران به ارزش تقریبی 71 میلیون دلار از ایران صادر شده است که رقم قابل توجهی در صادرات این محصول تاکنون می باشد.بنابراین صادرات زعفران ایران نیز در دهه 1370 تا 1380 سیر صعودی داشته است .

علیرغم این که بیان شد ایران بیش از 85 درصد تولید جهانی زعفران را به خود اختصاص داده است امادر سال 1376 تنها 5/62 درصد از کل صادرات زعفران جهان، سهم ایران بوده است، در حالی که اسپانیا با تولید کمتر از یک تن زعفران که در رتبه پنجم قرار دارد، 1/27 درصد از صادرات جهانی را نصیب خود نموده و ایتالیا با تولید کمتر از 100 کیلوگرم زعفران، 6/1 درصد بازار جهانی را در اختیار دارد و از همه جالب تر این که امارات متحده عربی که در آن زعفران تولید نمی شود و وارد کننده عمده و اصلی زعفران ایران است؛ 2/1 درصد صادرات جهانی این محصول را به خود اختصاص داده است.

هر چند در سال 1380، ایران به 43 کشور جهان ،زعفران صادر کرده است اما این میزان صادرات نسبت به میزان تولیدات ، با اسپانیا،امارات و ایتالیا قابل مقایسه نیست و بسیار کم می باشد و ظرفیت صادرات بیشتر این محصول، مخصوصاً برای مصرف کنندگان نهایی زعفران هنوز وجود دارد.

شاید بتوان مشکل اصلی صادرات زعفران و به طور کلی محصولات غیرنفتی در ایران را وجود منابع عظیم نفتی دانست که از فروش و صادرات این ثروت، درآمدهای سرشاری نصیب دولت می گردد که انگیزه پایینی را برای دولت جهت توجه به صادرات غیرنفتی موجب می شود. در این زمینه مجلس می تواند با تصویب قوانینی، مقدار کمتری از درآمد نفت را در اختیار دولت بگذارد، تا دولت برای تأمین درآمد خود مجبور به سرمایه گذاری زیربنایی در صادرات غیرنفتی و به‌خصوص کالاهای کشاورزی شود.

تا زمانی که نسبت درآمد حاصل از صادرات محصول زعفران به درآمد حاصل از فروش نفت؛ 1 به 600 باشد، هرگز نمی توان امید به افزایش ظرفیت‌ها برای تولید صادرات زعفران و دیگر کالاهای کشاورزی داشت. با توجه به این مطلب اکنون به بررسی مشکلات و راهکارهای افزایش تولید و تکنیک های کیفیت تولید برای افزایش صادرات می پردازیم، سپس به راهکارهایی که مستقیماً به افزایش صادرات زعفران کمک می کند ، اشاره خواهیم کرد.

راهکارهای افزایش تولید:

الف.آموزش: یکی از مسائلی که می تواند کمک قابل توجهی به افزایش تولیدات کشاورزی و از جمله زعفران نماید مسئله آموزش است که شامل تسهیلات آموزش عمومی و تخصصی می باشد. به خصوص در مورد زعفران که به نظر می رسد کمترین آموزش های عمومی و تخصصی در مورد آن صورت گرفته است و تحقیقات علمی در مورد افزایش محصول همراه با حفظ کیفیت آن بسیار محدود بوده و این مقدار کم نیز به کشاورزان آموزش داده نشده است. در این راستا می توان رشته هایی در خصوص این محصول در دانشگاه های استان های خراسان رضوی و جنوبی ایجاد کرد تا تحقیقات و آموزش چگونگی افزایش محصول در همین سطح زیرکشت انجام گیرد.

ب. حمایت قیمتی: حمایت قیمتی، سهم عمده ای در افزایش سود کشاورزان و حذف دست واسطه ها دارد،که یکی از ابزارهای آن خرید توافقی زعفران می باشد که حداقل می تواند هزینه کشاورزان را در مورد تولید زعفران پوشش دهد. اما این راه حل که به گفته بسیاری از کارشناسان بهترین راه حل ارائه شده در طول سالیان گذشته است؛ به علت کمبود مراکز خرید و تأخیر در پرداخت مطالبات زعفران کاران با مشکلاتی روبرو شده است. در همین راستا یارانه های نهاده ای از قبیل کود و ... می تواند نقش عمده‌ای در افزایش محصول داشته باشد. در ضمن از آنجا که تولید زعفران در شهرهایی که تولید بیشتری دارد؛ از لحاظ کشاورزی جانشین زرشک می باشد، این تضمین وحمایت قیمتی برای هر دو محصول زرشک و زعفران ،می تواند کشاورزان را از گرفتار شدن به منحنی های تارعنکبوتی نجات دهد و زمینه با ثباتی از تولید و صادرات این محصولات ایجاد نماید.

ج. مدیریت منابع آب: هر چند محصول زعفران به آب کمی احتیاج دارد و اغلب در مناطق کم باران رشد می نماید؛دراین مناطق نیز در هنگام خشک سالی، میزان تولید زعفران به شدت کاهش می یابد، لذا با مدیریت منابع آب موجود در این مناطق می توان از نوسانات شدید تولید و متضرر شدن کشاورزان جلوگیری نمود. البته این مدیریت با سرمایه بسیار کم و آموزش خود روستاییان به آبخیزداری و ایجاد سدهای کوچک شنی امکان پذیر است که در مقابل این سرمایه گذاری اندک، سود فراوانی نصیب کشاورزان این مناطق گردد.

د. سرمایه گذاری‌های زیربنایی: امور متعددی در افزایش قیمت زعفران تأثیرگذار است که مهم ترین آن هزینه های ناشی از حمل و نقل می باشد که می توان با ایجاد جاده های مناسب روستایی و افزایش وسایل حمل و نقل، این هزینه ها را کاهش داد. این امر باعث دسترسی آسان کشاورزان به مراکز خرید، حذف دست واسطه ها،کاهش هزینه های این محصول ودرنهایت تماس مستقیم خریدار و فروشنده می گردد.

ه. تکنیک های هسته ای و روش های جدید افزایش تولید: با توجه اینکه تکنیک های هسته ای، نقش مؤثری می تواند در مراحل مختلف افزایش میزان تولید و سرعت و کیفیت خشک کردن و نگهداری این محصول داشته باشد؛ این امر درخور توجه بیشتری است. علاوه بر این هم اکنون در مناطقی که از لحاظ کمیت در تولید زعفران در رتبه اول در ایران قرار دارد، کیفیت و مرغوبیت محصول به اندازه بقیه مناطق نیست؛ این تکنیک ها می تواند با تلفیق کمیت و کیفیت، رغبت مشتریان به این محصول را افزایش دهد. هم چنین تکنیک هسته ای می تواند با تسریع زمان خشک کردن زعفران ،از سیاه شدن و از بین رفتن طعم و بوی آن جلوگیری نماید، که این موارد همگی به افزایش تقاضا برای این محصول کمک می نماید.

و. کشت تخصصی : تشویق کشاورزان به کشت تخصصی زعفران به جای کشت مختلط و متنوع انواع محصولات،کاهش ریسک آنان در صورت تخصص در تولید یک محصول، هم چنین ایجاد بازارهای فروش میوه جات و سبزیجات مختلف به خصوص در مناطق روستایی به افزایش تولید این محصول کمک خواهد کرد.

راهکارهای افزایش صادرات:

علاوه بر راهکارهای مختلفی که در بالا برای افزایش تولید بیان شد که به طور طبیعی می تواند نقش مؤثری در افزایش صادرات این محصول نیز داشته باشد، نیاز به یک سری سیاست هاست که بتواند منجر به افزایش صادرات زعفران گردد که به اختصار به آنها اشاره می نماییم:

الف. بازاریابی: محصولات کشاورزی و زعفران به طور خاص به دلیل برخی ویژگی ها نیاز به بازاریابی دقیق و علمی دارند از جمله این که: بدلیل فسادپذیری و از بین رفتن رنگ، طعم و عطرآن؛ باید محاسبه دقیقی جهت انجام اموری نظیر بسته بندی و حمل و نقل آنها صورت گیرد، هم چنین نسبت به وزن خود حجم زیادی را اشغال می کند ، قسمت زیادی از آن را آب تشکیل می دهد که در هوای خشک ایران سریعاً تبخیر می گردد، لذا باید در فاصله کوتاهی از زمان تولید، به بازارهای مصرف برسد تا خواص و کیفیت خود را از دست ندهد.

علاوه بر این چون محصولات مختلف کشاورزی در زمان های مختلف ثمردهی دارند و ممکن است با هم تفاوت داشته باشند لذا برای پایین آمدن هزینه حمل و نقل آن به خصوص با کشتی باید در مقیاس بسیار بزرگی تولید شوند. با توجه به این که معیار خرید و فروش زعفران به صورت خرده فروشی؛ مثقال و گرم است و این محصول اگر بخواهد با کالاهای صنعتی که از ظرافت زیادی برخوردار نیستند اما وزن زیادی دارند صادر شود، ممکن است به کیفیت آن لطمه وارد شود. هم چنین خصوصیت دیگر این محصول مانند سایر محصولات کشاورزی این است که یک بار در سال تولید می شود در حالی که تقاضا برای آن در کل سال ثابت است .

بنابراین با توجه به این موارد، نیاز به یک نظام بازاریابی خاصی دارد که بتوان با کمترین هزینه این محصول با ارزش را به دست مصرف کننده خارجی رسانید.

ب. توجه به سلیقه مشتریان خارجی: توجه به نیاز و سلیقه مشتریان در امر صادرات بسیار مهم و حیاتی است، چون برخی کشورها زعفران را به خاطر عطر و طعم آن مورد استفاده قرار می دهند؛ بنابراین لازم است زعفران های درجه 3 و 4 که عطر لازم را دارا می باشد و قیمت کمتری هم دارد صادر نماییم، در عوض برخی کشورها آن را به خاطر رنگ دهی، مورد استفاده قرار می دهند که لازم است زعفران درجه 1 و 2 به این کشورها صادر شود و چون این کار ،نیاز هر مصرف کننده را طبق خواست او برآورده می کند حاضر به پرداخت قیمت آن نیز خواهد بود.

بنابراین توجه به سلیقه مشتریان و صادرات طبق خواست هر مشتری، می تواند اثر مؤثری در افزایش صادرات زعفران داشته باشد. شاید به همین دلیل است که زعفران ایران ابتدا به امارات ، اسپانیا و ایتالیا صادر می شود و سپس به دست مشتریان نهایی این محصول می رسد.

ج. تبلیغات: یکی از امور بسیار مهمی که امروزه در تغییرترجیحات و سلیقه مصرف کننده در مورد یک کالا مؤثر می باشد ،تبلیغات است که در این زمینه تلاش کمی صورت گرفته است . هم چنین با تبلیغات می توان دامنه استفاده از این محصول را افزایش داد. به عنوان مثال می توان با استفاده از تبلیغات آن را جانشین استفاده از مواد خوراکی شیمیایی نمود که نه تنها اثر مخرب مواد شیمیایی را ندارد بلکه دارای یک سری فواید نیز می باشد.

بنابراین تبلیغات می تواند منحنی های مطلوبیت کشورهای مختلف را به سمت این کالا متمایل نماید که باعث کم شدن و واکنش کمتر مشتریان نسبت به افزایش قیمت آن خواهد بود. هم چنین وابستگی به استفاده از محصول می تواند تبلیغات مخرب از جمله عدم رعایت بهداشت در استحصال محصول را کم اثر نماید.

د. کنترل کیفیت ورعایت استانداردها: یکی از مواردی که در افزایش صادرات این محصول تأثیرگذار است، رعایت موارد مختلف به خصوص در هنگام جداسازی کلاله ها از گل می باشد تا علاوه بر رعایت بهداشت ،کیفیت زعفران محفوظ بماند و مطابق استانداردهای تعریف شده بین المللی تولید گردد و به بازار مصرف عرضه شود.

ه. تعرفه و موانع غیرتجاری: یکی از مواردی که باعث کاهش صادرات کالاها و عدم کارایی در امر تجارت می گردد تعرفه ها و موانع غیرتجاری است. این امر در مورد زعفران نیز صادق می باشد و صادرات آن به صورت بسته بندی قیمت آن را در کشورهای مقصد بسیار گران می کند و باعث کاهش تقاضای مصرف کنندگان خارجی می گردد و از طرفی صادرات فله ای آن باعث افت کیفیت و نیز افتادن این کالا بدست واسطه ها می شود که بیشترین سود را دریافت نموده وبهره چندانی عاید کشور نمی شود.

پیوستن ایران به WTO می تواند تعرفه ها و موانع غیرتعرفه ای را کاهش دهد؛ همان طور که طبق یکی از اصول موافقت نامه گات (موافقت نامه عمومی تعرفه و تجارت)؛ باید تعرفه ها به تدریج کاهش یابد، هم چنین موانع غیرتعرفه ای حذف شود و به تعرفه تبدیل گرددکه طبق آن، کشورهای توسعه یافته باید تعرفه های کشاورزی را طی 6 سال به میزان 36درصد و کشورهای در حال توسعه به میزان 24 درصد و طی ده سال کاهش دهند و البته کشورهای کمتر توسعه یافته (LDCS) ملزم به کاهش نیستند